Kamu Borcu Ne Demek? Sadece Rakam Değil, Bir Tercihler Anatomisi
“Borç kötüdür.” Hayır: Borç, bazen hayat kurtarır; bazen de gelecek kuşakların sırtına görünmez bir vergi bindirir. Kamu borcu ne demek? Basit cevap: Devletin (merkezi yönetim, yerel yönetimler ve sosyal güvenlik dahil) yükümlülüklerinin toplamı. Ama bu tanım eksik. Çünkü o toplam, kime borçlu olduğumuzu, hangi para cinsinde borçlandığımızı, vadenin ve faizin nasıl bir risk profili çizdiğini saklayabilir. Kamu borcunu tartışmak, aslında demokrasinin muhasebesini tutmaktır. Peki cesur olalım: Bu muhasebede neyi görmezden geliyoruz?
Birinci Katman: “Kamu borcu ne demek?” sorusunun çıplak tanımı
Kamu borcu, devletin çıkardığı tahviller, alınan krediler ve benzeri yükümlülüklerin stokudur. Genellikle GSYH’ye oranla konuşulur (örneğin “borç/GSYH %X”). Brüt borç tüm yükümlülükleri sayar; net borç, kamu varlıklarını (nakit, fonlar, finansal varlıklar) düşerek daha gerçekçi bir fotoğraf sunar. Ama bu fotoğraf tek başına siyah-beyazdır; renkleri, yani riskin kimde biriktiğini söylemez.
İkinci Katman: Kime, hangi para cinsinde, hangi vadeyle?
Kamu borcunun tehlikesi çoğu zaman “ne kadar”ında değil, “nasıl”ındadır.
— İçeriden mi borçlanıyoruz, dışarıdan mı? Yabancı para cinsinden borç, kur şoklarında bütçeyi deler.
— Vade kısa mı, uzun mu? Kısa vade, her fırtınada yeniden fiyatlanan kırılganlık demek.
— Faiz yükü gelirlerimize göre ne kadar? “Faiz/gelir” oranı tırmanıyorsa, hizmetler kısılır, yatırımlar ertelenir.
— Borcu kim tutuyor? Emeklilik fonları ve yerli hanehalkı mı, yoksa spekülatif sermaye mi? Birinde topluma transfer etkisi var; diğerinde kırılganlık.
Görünmeyen Kısım: Garanti yükleri, PPP’ler ve bilanço dışı gölgeler
Kamu borcu sadece tahvil değildir. Kamu-özel işbirliği projelerindeki gelir garantileri, Hazine kefaletleri, KİT’lerin (kamu iktisadi teşebbüsleri) borçları ve emeklilik/sağlık sistemlerinin aktüeryal açıkları “resmî” borç rakamının dışında yürüyebilir. Bu gölgeler, kriz anında bir anda “borç”a dönüşür. Kamu borcu ne demek sorusuna dürüst bir yanıt vermek istiyorsak, bu taahhütleri de saymalıyız. Aksi halde, borç/GSYH güzel görünür; ta ki garantiler tetiklenene kadar.
Provokatif ama gerekli sorular
— Yüksek borç mu tehlikeli, yoksa düşük ama kırılgan profilli borç mu?
— “Borçlanmayalım” demek, krizlerde vatandaşın tek güvenlik yastığını yok saymak değil mi?
— Borçlanalım ama “nereye” harcayalım? Köprüye, tünele, prestij projesine mi; yoksa çocukların beslenmesine ve öğretmenlere mi?
— Borçlanmanın kazananı kim? Faiz geliri kime transfer ediliyor? Toplumsal eşitsizlik bu yoldan “meşru” bir gelir kanalı mı buluyor?
— Net kamu varlığı eksiye dönerken “brüt borç düşük” demek, insanlara yarım gerçeği satmak değil mi?
Kurala değil bağlama bak: “r < g” romantizmi ve acı gerçekler
Son yılların popüler anlatısı: Eğer ekonomik büyüme oranı (g) uzun vadede borç faizi (r) üzerinde kalırsa, borç yükü kendini taşır. Teoride doğru; fakat pratikte kırılgan ülkelerde risk primi artar, r bir gecede yükselir. Merkez bankasının bağımsızlığı zedelenmişse, enflasyon ve kur oynaklığı borç dinamiklerini altüst eder. Kamu borcu ne demek sorusunun cevabı bu yüzden “ülkenin kurumları ne durumda?” alt sorusunu da içerir. Kural değil, bağlam belirleyicidir.
“Austerity” mi, “savurganlık” mı? İkisi de kolaycı
Kemer sıkma, çoğu zaman en zayıfa yük bindirir; büyümeyi boğar, vergi tabanını kurutur, borç dinamiklerini bile kötüleştirir. Öte yandan savurganlık da toplumu geleceğe ipotek eder. Doğru soru şudur: Borç, üretken kapasiteyi artıran somut getirisi olan alanlara mı gidiyor? Erken çocukluk, eğitim, sağlık, iklim dayanıklılığı, adalet sistemi… Bu başlıklara giden her 1 birim borç, uzun vadede daha büyük vergi tabanı ve daha düşük sosyal maliyet demektir. Prestij projeleri ise çoğunlukla “faiz yüküne eklenen gösteriş”tir.
Ölçmenin zayıflıkları: Yanıltıcı paydalar ve kozmetik
Borç/GSYH oranı, GSYH’nin şiştiği enflasyonist dönemlerde “düzeliyor” gibi görünür; ama faiz/gelir rasyosu artıyorsa, gerçek yük ağırlaşıyordur. Nominal illüzyonlara kanmayın. Ortalama vade, sabit/değişken faiz kompozisyonu, döviz payı ve yeniden fiyatlama takvimi—işte kırılganlığı anlatan gerçek göstergeler. Kamu borcu ne demek? Bu göstergeler setinin birlikte okunması demek.
Kamu borcunun meşru kullanımı: Emniyet kemeri ve kaldıraç
Resesyonda otomatik stabilizatörlerin işlemesi, afetlerde hızlı toparlanma, kritik altyapı ve insan sermayesi yatırımları… Bunlar borcun meşru zeminidir. Ayrıca, derin finansal piyasalarda güvenli kamu kağıdı arzı, özel kesimin fiyatlamasında çıpa görevi görür. Fakat sığ piyasalarda aşırı kamu borçlanması, özel sektörü dışlayabilir; kredi maliyeti artar, büyüme boğulur. İnce çizgi buradadır.
Sonuç: “Kaç lira?” değil, “Nasıl bir hikâye?”
Kamu borcu ne demek? Bir demokrasinin öncelikler listesi, kurumlarının kalitesi, riskin ve getirinin kimler arasında paylaşıldığıdır. Borcu yalnızca sayı olarak konuşmak, topluma yarım hakikat sunmaktır. Bu yüzden tartışmayı şu çivilere asın:
— Borcun kompozisyonu ve vadesi sürdürülebilir mi?
— Faiz/gelir oranı hangi hızla değişiyor?
— Bilanço dışı taahhütler şeffaf mı?
— Harcama kalemleri geleceğin vergi tabanını büyütüyor mu?
— Kazananlar ve kaybedenler kim?
Şimdi sözü size bırakıyorum: Sizce bugün “borç” etiketi altında savunulan projeler, yarının çocuklarına nasıl bir fatura kesiyor? Yorumlarda tartışalım—çünkü kamu borcu, hepimizin ortak hikâyesi.